Środki ochrony indywidualnej a środki ochrony zbiorowej – co ma pierwszeństwo?

Kask ochronny, okulary, rękawice czy szelki bezpieczeństwa są ważnymi elementami ochrony pracownika. Nie oznacza to jednak, że ich zastosowanie zawsze stanowi właściwą i wystarczającą metodę zabezpieczenia pracy. Zgodnie z podstawowymi zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy pierwszeństwo mają środki ochrony zbiorowej.

Środki ochrony indywidualnej powinny być stosowane wtedy, gdy zagrożenia nie można wyeliminować albo wystarczająco ograniczyć za pomocą rozwiązań technicznych, organizacyjnych i środków ochrony zbiorowej.

Czym są środki ochrony zbiorowej?

Środki ochrony zbiorowej to rozwiązania techniczne, które chronią jednocześnie kilka osób przed występującymi w środowisku pracy zagrożeniami. Ich działanie nie powinno zależeć wyłącznie od decyzji, zachowania lub pamięci pojedynczego pracownika.

Do środków ochrony zbiorowej zaliczamy między innymi:

• balustrady zabezpieczające przed upadkiem z wysokości;

• stałe osłony ruchomych części maszyn;

• obudowy i wygrodzenia stref niebezpiecznych;

• miejscowe instalacje odciągowe;

• wentylację ogólną i stanowiskową;

• ekrany chroniące przed promieniowaniem, odpryskami albo hałasem;

• siatki bezpieczeństwa;

• zabezpieczenia otworów technologicznych;

• bariery oddzielające ruch pieszy od ruchu pojazdów;

• systemy blokujące dostęp do strefy zagrożenia podczas pracy maszyny.

Podstawową zaletą ochron zbiorowych jest objęcie zabezpieczeniem wszystkich osób znajdujących się w danej strefie – pracowników, podwykonawców, osób nadzorujących oraz gości.

Czym są środki ochrony indywidualnej?

Środki ochrony indywidualnej, nazywane również ŚOI, to wyposażenie przeznaczone do noszenia albo trzymania przez pracownika w celu ochrony przed jednym lub kilkoma zagrożeniami mogącymi wpływać na jego zdrowie lub bezpieczeństwo.

Do najczęściej stosowanych ŚOI należą:

• hełmy i kaski ochronne;

• okulary, gogle oraz osłony twarzy;

• ochronniki słuchu;

• półmaski i maski chroniące układ oddechowy;

• rękawice ochronne;

• obuwie ochronne;

• odzież chroniąca przed określonym zagrożeniem;

• szelki bezpieczeństwa, urządzenia samohamowne i linki;

• sprzęt izolujący lub filtrujący drogi oddechowe.

Nie każda odzież robocza jest środkiem ochrony indywidualnej. Zwykła odzież robocza, stosowana w celu ochrony własnej odzieży pracownika przed zabrudzeniem lub zniszczeniem, nie jest ŚOI. Odzież staje się środkiem ochrony indywidualnej, jeżeli została zaprojektowana do ochrony przed konkretnym zagrożeniem, np. działaniem substancji chemicznych, wysokiej temperatury, łuku elektrycznego lub przecięciem.

Co ma pierwszeństwo?

Pierwszeństwo mają środki ochrony zbiorowej.

Pracodawca nie powinien rozpoczynać zabezpieczania stanowiska od wydania pracownikowi kasku, rękawic, maski albo szelek. Najpierw należy rozważyć, czy zagrożenie można:

1. całkowicie wyeliminować;

2. zastąpić rozwiązaniem bezpieczniejszym;

3. ograniczyć za pomocą rozwiązań technicznych;

4. ograniczyć przez właściwą organizację pracy;

5. zabezpieczyć za pomocą środków ochrony zbiorowej.

Dopiero w odniesieniu do ryzyka, którego nie udało się wystarczająco ograniczyć, stosuje się odpowiednio dobrane środki ochrony indywidualnej.

Zasada ta wynika z art. 237⁶ Kodeksu pracy oraz ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Potwierdza ją również Państwowa Inspekcja Pracy, wskazując, że możliwość zastosowania środków ochrony zbiorowej zawsze ma pierwszeństwo przed stosowaniem ŚOI.

Dlaczego ochrona zbiorowa jest skuteczniejsza?

Skuteczność środka ochrony indywidualnej zależy od wielu czynników. Pracownik musi:

• otrzymać właściwy rodzaj ochrony;

• prawidłowo ją założyć;

• używać jej przez cały czas narażenia;

• znać ograniczenia zastosowanego sprzętu;

• sprawdzać jego stan techniczny;

• odpowiednio go przechowywać i konserwować.

Wystarczy niewłaściwe dopasowanie półmaski, niezapięcie paska podbródkowego hełmu lub nieprawidłowe wpięcie linki bezpieczeństwa, aby poziom ochrony znacząco się zmniejszył.

Prawidłowo zaprojektowana osłona maszyny, balustrada albo instalacja odciągowa działa niezależnie od chwilowej decyzji pracownika. Ochrona zbiorowa ogranicza również skutki błędu ludzkiego.

Nie oznacza to jednak, że zabezpieczenia zbiorowe nie wymagają kontroli. Muszą być utrzymywane w odpowiednim stanie technicznym, poddawane przeglądom oraz stosowane zgodnie z przeznaczeniem.

Przykład: praca na wysokości

Pracownik wykonuje czynności na podeście znajdującym się powyżej poziomu podłogi. Pracodawca wydaje mu szelki bezpieczeństwa i uznaje, że stanowisko zostało właściwie zabezpieczone.

Takie podejście może być nieprawidłowe.

W pierwszej kolejności należy zastosować podest z pełnym zabezpieczeniem krawędzi, obejmującym między innymi balustradę, poprzeczkę pośrednią i krawężnik. Dopiero jeżeli zastosowanie ochron zbiorowych nie jest możliwe albo nie zapewnia odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa, należy zastosować indywidualny system chroniący przed upadkiem.

Samo założenie szelek nie zapewnia ochrony. Konieczne jest także:

• wskazanie odpowiedniego punktu kotwiczenia;

• określenie sposobu połączenia pracownika z punktem kotwiczącym;

• zapewnienie wymaganej wolnej przestrzeni pod pracownikiem;

• uwzględnienie możliwości wystąpienia efektu wahadła;

• przygotowanie procedury ratowniczej po powstrzymaniu upadku;

• przeszkolenie użytkownika;

• przeprowadzanie wymaganych kontroli sprzętu.

Przykład: zapylenie lub opary substancji chemicznych

Wydanie pracownikowi półmaski filtrującej nie powinno być pierwszym działaniem podejmowanym po stwierdzeniu występowania pyłu lub oparów.

Najpierw należy rozważyć między innymi:

• zastąpienie substancji mniej niebezpieczną;

• hermetyzację procesu;

• zamknięcie źródła emisji;

• zastosowanie miejscowego odciągu;

• automatyzację procesu;

• ograniczenie liczby osób przebywających w strefie;

• skrócenie czasu narażenia.

Ochronę dróg oddechowych stosuje się jako uzupełnienie tych działań albo w sytuacji, w której pozostałe rozwiązania nie pozwalają wystarczająco ograniczyć ryzyka.

Przykład: zagrożenie powodowane przez maszynę

Jeżeli pracownik może włożyć rękę do strefy ruchomych elementów maszyny, podstawowym zabezpieczeniem powinna być odpowiednia osłona, urządzenie blokujące albo inne rozwiązanie techniczne uniemożliwiające dostęp do strefy zagrożenia.

Rękawice ochronne nie zastąpią osłony maszyny. W przypadku niektórych urządzeń rękawice mogą nawet zwiększać ryzyko pochwycenia i wciągnięcia dłoni przez ruchome elementy.

Dobór zabezpieczeń musi zatem wynikać z oceny ryzyka i sposobu działania konkretnej maszyny, a nie z ogólnego przekonania, że rękawice zawsze podnoszą poziom bezpieczeństwa.

Kiedy należy stosować środki ochrony indywidualnej?

ŚOI są konieczne, gdy zagrożenia nie można uniknąć albo wystarczająco ograniczyć za pomocą organizacji pracy i środków ochrony zbiorowej.

Mogą być stosowane:

• jako uzupełnienie ochron zbiorowych;

• podczas prac nietypowych, krótkotrwałych lub awaryjnych;

• podczas konserwacji, czyszczenia i usuwania usterek;

• w okresie wdrażania docelowych rozwiązań technicznych;

• w sytuacji występowania ryzyka resztkowego;

• gdy charakter pracy uniemożliwia pełne zastosowanie zabezpieczeń zbiorowych.

Zastosowanie ŚOI nie zwalnia pracodawcy z obowiązku dalszego ograniczania ryzyka u źródła.

Jak prawidłowo dobrać środki ochrony indywidualnej?

Dobór ŚOI musi wynikać z aktualnej oceny ryzyka zawodowego. Nie powinien opierać się wyłącznie na cenie produktu, przyzwyczajeniu albo ogólnym opisie stanowiska.

Przy wyborze należy uwzględnić:

• rodzaj i poziom zagrożenia;

• czas oraz częstotliwość narażenia;

• część ciała wymagającą ochrony;

• warunki wykonywania pracy;

• stan zdrowia i indywidualne cechy użytkownika;

• ergonomię oraz dopasowanie sprzętu;

• możliwość jednoczesnego stosowania kilku ŚOI;

• kompatybilność poszczególnych elementów wyposażenia;

• instrukcję producenta i ograniczenia użytkowania.

Jeżeli pracownik używa jednocześnie hełmu, okularów, ochronników słuchu i półmaski, wyposażenie nie może wzajemnie ograniczać swojej skuteczności. Przykładowo źle dopasowane okulary mogą naruszyć szczelność półmaski, a niewłaściwie zamontowane ochronniki słuchu mogą nie zapewnić deklarowanego tłumienia.

ŚOI powinny spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności. Na terenie Unii Europejskiej zastosowanie ma w szczególności rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425. Oznakowanie CE nie oznacza jednak, że dany produkt automatycznie nadaje się do każdego stanowiska. Potwierdza zgodność produktu z określonymi wymaganiami, natomiast za prawidłowy dobór do zagrożeń odpowiada pracodawca.

Obowiązki pracodawcy

Pracodawca powinien:

• przeprowadzić i udokumentować ocenę ryzyka zawodowego;

• zastosować środki ograniczające zagrożenia u źródła;

• zapewnić pierwszeństwo ochron zbiorowych;

• ustalić rodzaje ŚOI wymaganych na poszczególnych stanowiskach;

• skonsultować ich dobór z pracownikami lub ich przedstawicielami;

• dostarczyć ŚOI nieodpłatnie;

• poinformować pracowników, przed jakimi zagrożeniami chroni wyposażenie;

• zapewnić instrukcje użytkowania;

• przeszkolić pracowników;

• kontrolować prawidłowe stosowanie ŚOI;

• zapewnić konserwację, czyszczenie, naprawę i wymianę wyposażenia;

• nie dopuścić do pracy osoby bez wymaganych zabezpieczeń.

Środki ochrony indywidualnej stanowią własność pracodawcy. Koszt ich zakupu, utrzymania oraz wymiany nie może zostać przeniesiony na pracownika.

Obowiązki pracownika

Pracownik ma obowiązek stosować przydzielone środki ochrony indywidualnej zgodnie z przeznaczeniem, instrukcją i poleceniami przełożonych. Powinien również:

• dbać o powierzony sprzęt;

• przed użyciem sprawdzić jego stan;

• nie dokonywać samowolnych przeróbek;

• zgłaszać uszkodzenia i utratę właściwości ochronnych;

• uczestniczyć w wymaganych szkoleniach;

• przestrzegać zasad korzystania z zabezpieczeń zbiorowych.

Pracownik nie może samowolnie demontować osłon, barierek, blokad ani innych urządzeń ochronnych. Stwierdzone uszkodzenie zabezpieczenia powinno zostać niezwłocznie zgłoszone.

Najczęstsze błędy pracodawców

Do najczęściej występujących nieprawidłowości należą:

• zastępowanie zabezpieczeń zbiorowych samymi ŚOI;

• wydawanie identycznego wyposażenia wszystkim pracownikom bez uwzględnienia zagrożeń;

• niedopasowanie sprzętu do użytkownika;

• brak sprawdzenia kompatybilności kilku jednocześnie stosowanych ochron;

• stosowanie uszkodzonego lub zużytego wyposażenia;

• brak instrukcji i praktycznego szkolenia;

• brak kontroli terminów użytkowania i przeglądów;

• tolerowanie demontażu osłon i blokad;

• traktowanie ŚOI jako rozwiązania problemu bez usunięcia źródła zagrożenia;

• nieaktualna ocena ryzyka zawodowego.

Podsumowanie

Środki ochrony zbiorowej mają pierwszeństwo przed środkami ochrony indywidualnej. Pracodawca powinien przede wszystkim eliminować zagrożenia oraz stosować rozwiązania techniczne zabezpieczające wszystkie osoby znajdujące się w strefie niebezpiecznej.

ŚOI pozostają ważnym elementem systemu bezpieczeństwa, ale powinny chronić przede wszystkim przed ryzykiem, którego nie udało się usunąć lub wystarczająco ograniczyć innymi metodami.

Samo wyposażenie pracownika w kask, okulary, rękawice albo szelki nie oznacza jeszcze, że stanowisko zostało prawidłowo zabezpieczone. O skuteczności ochrony decydują ocena ryzyka, właściwa hierarchia zabezpieczeń, prawidłowy dobór sprzętu, szkolenie oraz nadzór nad jego stosowaniem.