Prace szczególnie niebezpieczne – obowiązki pracodawcy i zasady organizacji

Prace szczególnie niebezpieczne wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wypadku, ciężkiego urazu, zatrucia, pożaru lub utraty życia. Samo wyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej nie jest wystarczające. Pracodawca musi przede wszystkim właściwie zaplanować zadanie, zastosować zabezpieczenia techniczne, wyznaczyć nadzór oraz określić bezpieczny sposób wykonywania pracy.

Czym są prace szczególnie niebezpieczne?

Zgodnie z § 80 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy za prace szczególnie niebezpieczne uznaje się:

• prace określone jako szczególnie niebezpieczne w przepisach dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy;

• prace o zwiększonym zagrożeniu;

• prace wykonywane w utrudnionych warunkach, które pracodawca uzna za szczególnie niebezpieczne.

Oznacza to, że pracodawca nie powinien ograniczać się wyłącznie do katalogu wynikającego bezpośrednio z przepisów. Musi również przeanalizować rzeczywiste warunki występujące w swoim zakładzie pracy.

Jakie prace zalicza się do szczególnie niebezpiecznych?

Rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów BHP wskazuje w szczególności:

• roboty budowlane, rozbiórkowe, remontowe i montażowe prowadzone bez wstrzymania ruchu zakładu pracy lub jego części;

• prace w zbiornikach, kanałach, wnętrzach urządzeń technicznych i innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniętych;

• prace przy użyciu materiałów niebezpiecznych;

• prace na wysokości.

W zależności od profilu działalności do wykazu mogą zostać włączone również inne zadania, na przykład:

• prace przy czynnych urządzeniach energetycznych;

• prace pożarowo niebezpieczne;

• wejścia do stref działania maszyn i urządzeń;

• prace z użyciem substancji toksycznych, żrących lub łatwopalnych;

• podnoszenie i przemieszczanie ciężkich elementów;

• prace wykonywane w bezpośrednim sąsiedztwie ruchu pojazdów;

• czynności wykonywane podczas awarii, remontów i nietypowych operacji technologicznych.

Każdy zakład pracy powinien posiadać własny wykaz, odpowiadający rzeczywiście wykonywanym zadaniom i występującym zagrożeniom.

Czy pracodawca musi prowadzić wykaz takich prac?

Pracodawca ma obowiązek ustalić i aktualizować wykaz prac szczególnie niebezpiecznych występujących w zakładzie pracy.

Przepisy nie narzucają jednego wzoru dokumentu. Wykaz powinien jednak jednoznacznie określać:

• rodzaj wykonywanej pracy;

• miejsce jej wykonywania;

• występujące zagrożenia;

• osoby uprawnione do wykonywania zadania;

• wymagane kwalifikacje i uprawnienia;

• zasady nadzoru;

• niezbędne zabezpieczenia techniczne;

• wymagane środki ochrony zbiorowej i indywidualnej;

• sposób postępowania w przypadku awarii lub zagrożenia.

Wykaz nie może być dokumentem przygotowanym jednorazowo i przechowywanym bez aktualizacji. Należy go ponownie przeanalizować między innymi po zmianie technologii, zakupie nowych urządzeń, zmianie organizacji pracy, wystąpieniu wypadku albo ujawnieniu nowych zagrożeń.

Jak należy organizować prace szczególnie niebezpieczne?

Zgodnie z § 81 rozporządzenia pracodawca powinien określić szczegółowe wymagania bezpieczeństwa i zapewnić:

1. Bezpośredni nadzór

Prace powinny być wykonywane pod bezpośrednim nadzorem wyznaczonych osób. Osoba nadzorująca musi znać zagrożenia, zasady realizacji zadania oraz warunki, po których spełnieniu można rozpocząć pracę.

Samo formalne wpisanie nazwiska kierownika do dokumentacji nie oznacza jeszcze zapewnienia nadzoru. Nadzór powinien być rzeczywisty i adekwatny do poziomu ryzyka.

2. Odpowiednie zabezpieczenia

Przed rozpoczęciem zadania należy zastosować właściwe środki organizacyjne i techniczne. Mogą to być między innymi:

• odłączenie i zabezpieczenie źródeł energii;

• wygrodzenie strefy niebezpiecznej;

• zastosowanie barierek, rusztowań lub systemów asekuracyjnych;

• wentylacja przestrzeni zamkniętej;

• pomiar stężenia tlenu oraz substancji niebezpiecznych;

• zabezpieczenie przed uruchomieniem maszyn;

• zapewnienie łączności i przygotowanie procedury ratunkowej.

Pierwszeństwo powinny mieć środki ochrony zbiorowej. Środki ochrony indywidualnej stanowią uzupełnienie zabezpieczeń i nie powinny zastępować właściwej organizacji pracy.

3. Instruktaż przed rozpoczęciem pracy

Pracownicy muszą zostać poinformowani o:

• imiennym podziale zadań;

• kolejności wykonywania czynności;

• występujących zagrożeniach;

• wymaganiach bezpieczeństwa;

• zasadach używania środków ochronnych;

• sposobie reagowania na awarię lub zagrożenie.

Instruktaż powinien odnosić się do konkretnego zadania i rzeczywistych warunków jego wykonywania. Ogólne szkolenie BHP nie zastępuje instruktażu prowadzonego przed rozpoczęciem szczególnie niebezpiecznej pracy.

Kto może wykonywać takie prace?

Dostęp do miejsca wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych powinny mieć wyłącznie osoby upoważnione i odpowiednio poinstruowane.

Przed dopuszczeniem pracownika do zadania należy sprawdzić w szczególności:

• aktualność badań lekarskich;

• ukończenie wymaganych szkoleń BHP;

• posiadanie odpowiednich kwalifikacji i uprawnień;

• znajomość instrukcji oraz procedur;

• wyposażenie w wymagane środki ochrony;

• psychofizyczną zdolność do bezpiecznego wykonania zadania.

Pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych, na których wykonywane są prace szczególnie niebezpieczne, należy poddawać szkoleniom okresowym BHP nie rzadziej niż raz w roku.

Czy potrzebne jest pisemne polecenie lub zezwolenie?

Ogólne przepisy BHP nie wymagają jednego, uniwersalnego formularza dla wszystkich prac szczególnie niebezpiecznych. Pisemne pozwolenie może jednak wynikać z przepisów szczegółowych, instrukcji zakładowych, oceny ryzyka lub przyjętego systemu zarządzania bezpieczeństwem.

W praktyce system zezwoleń na pracę warto stosować zwłaszcza przy:

• pracach pożarowo niebezpiecznych;

• wejściach do przestrzeni zamkniętych;

• pracach na wysokości;

• pracach przy instalacjach energetycznych;

• pracach wymagających wyłączenia i zabezpieczenia urządzeń;

• jednoczesnym wykonywaniu kilku kolidujących ze sobą zadań.

Pozwolenie na pracę powinno potwierdzać, że sprawdzono warunki techniczne, wyznaczono nadzór, zastosowano zabezpieczenia i poinformowano wykonawców o zagrożeniach.

Najczęstsze błędy pracodawców

Do typowych nieprawidłowości należą:

• brak zakładowego wykazu prac szczególnie niebezpiecznych;

• kopiowanie ogólnego wykazu bez odniesienia do rzeczywistych procesów;

• brak aktualizacji oceny ryzyka zawodowego;

• dopuszczenie do pracy bez instruktażu zadaniowego;

• brak rzeczywistego nadzoru;

• stosowanie środków ochrony indywidualnej zamiast ochron zbiorowych;

• niewyznaczenie i niewygrodzenie strefy niebezpiecznej;

• brak przygotowanego sposobu udzielenia pomocy i ewakuacji;

• dopuszczanie do pracy osób bez odpowiednich uprawnień;

• brak koordynacji prac wykonywanych przez kilka firm.

Szczególnej uwagi wymagają zadania nietypowe, wykonywane sporadycznie, podczas awarii lub remontów. W takich sytuacjach pracownicy mogą nie znać wszystkich zagrożeń, a standardowe procedury często okazują się niewystarczające.

Dokumentacja nie może zastępować bezpiecznej organizacji pracy

Wykaz prac, instrukcja, ocena ryzyka oraz pozwolenie na pracę są ważnymi elementami systemu BHP. Nie zapewnią jednak bezpieczeństwa, jeżeli w miejscu wykonywania zadania brakuje odpowiednich zabezpieczeń albo przyjęta metoda pracy wymusza niebezpieczne zachowania.

Przed rozpoczęciem pracy szczególnie niebezpiecznej należy odpowiedzieć na trzy podstawowe pytania:

1. Czy zagrożenie zostało wyeliminowane lub ograniczone technicznie?

2. Czy pracownicy wiedzą dokładnie, co mają robić i w jakiej kolejności?

3. Czy zapewniono skuteczny nadzór oraz możliwość szybkiej reakcji na zagrożenie?

Jeżeli odpowiedź na którekolwiek z tych pytań jest negatywna, zadanie nie powinno zostać rozpoczęte.

Potrzebujesz wsparcia w organizacji prac szczególnie niebezpiecznych?

Safety & Compliance Consulting wspiera pracodawców w identyfikacji prac szczególnie niebezpiecznych, opracowywaniu wykazów, ocen ryzyka zawodowego, instrukcji BHP oraz procedur zezwoleń na pracę.

Prawidłowo przygotowana dokumentacja powinna odzwierciedlać rzeczywiste warunki wykonywania zadań i prowadzić do konkretnych działań ograniczających ryzyko.

Skontaktuj się z SCC , aby zweryfikować organizację prac szczególnie niebezpiecznych w swojej firmie.

Podstawa prawna

• art. 207, art. 226, art. 237³ i art. 237⁴ ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy;

• § 80–110 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy;

• rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.