Prace na wysokości – wymagania, zabezpieczenia i odpowiedzialność pracodawcy

Prace na wysokości należą do prac szczególnie niebezpiecznych. Upadek nawet z niewielkiej wysokości może spowodować ciężki uraz, trwałą niezdolność do pracy, a nawet śmierć. Dlatego samo przekazanie pracownikowi szelek bezpieczeństwa nie wystarcza. Podstawą jest właściwe zaplanowanie pracy, ocena ryzyka oraz zastosowanie skutecznych zabezpieczeń.

Kiedy mamy do czynienia z pracą na wysokości?

Zgodnie z przepisami pracą na wysokości jest praca wykonywana na powierzchni znajdującej się co najmniej 1 metr nad poziomem podłogi lub ziemi.

Za pracę na wysokości nie uznaje się pracy wykonywanej na powierzchni:

• osłoniętej ze wszystkich stron pełnymi ścianami lub ścianami z oszklonymi oknami do wysokości co najmniej 1,5 m,

• wyposażonej w inne stałe konstrukcje lub urządzenia chroniące pracownika przed upadkiem.

Oznacza to, że o zakwalifikowaniu zadania jako pracy na wysokości nie decyduje wyłącznie liczba metrów. Kluczowe znaczenie ma również konstrukcja stanowiska i skuteczność zastosowanych zabezpieczeń.

Najpierw zabezpieczenia zbiorowe

Pracodawca powinien w pierwszej kolejności wyeliminować konieczność wykonywania pracy na wysokości albo zastosować środki ochrony zbiorowej. Są to między innymi:

• stałe podesty robocze,

• balustrady ochronne,

• rusztowania,

• podnośniki i ruchome podesty robocze,

• siatki bezpieczeństwa,

• odpowiednio zabezpieczone przejścia i pomosty.

Typowa balustrada ochronna powinna składać się z poręczy umieszczonej na wysokości co najmniej 1,1 m, krawężnika o wysokości co najmniej 0,15 m oraz poprzeczki pośredniej. Jeżeli zastosowanie takiej balustrady nie jest możliwe, należy wykorzystać inne skuteczne rozwiązania chroniące przed upadkiem.

Środki ochrony indywidualnej powinny być stosowane wtedy, gdy zagrożenia nie można wyeliminować ani wystarczająco ograniczyć przy użyciu zabezpieczeń zbiorowych.

Środki ochrony indywidualnej

W zależności od rodzaju pracy i wyniku oceny ryzyka mogą być wymagane:

• szelki bezpieczeństwa,

• linki bezpieczeństwa,

• amortyzatory,

• urządzenia samohamowne,

• urządzenia samozaciskowe,

• poziome lub pionowe systemy asekuracyjne,

• hełmy ochronne przystosowane do pracy na wysokości,

• odpowiednie obuwie ochronne.

Samo założenie szelek nie oznacza jeszcze skutecznego zabezpieczenia. System musi być prawidłowo dobrany i połączony z odpowiednim punktem kotwiczenia. Należy również uwzględnić wolną przestrzeń pod pracownikiem, możliwość uderzenia w elementy konstrukcji oraz ryzyko wystąpienia efektu wahadła.

Podnośnik nie daje prawa do niebezpiecznych zachowań

Podesty ruchome i podnośniki powinny być użytkowane zgodnie z instrukcją producenta, dokumentacją urządzenia oraz ustaloną organizacją pracy. Pracownik nie może:

• wchodzić na barierki ochronne,

• stawać na skrzynkach, drabinach lub innych przedmiotach ustawionych na platformie,

• nadmiernie wychylać się poza obrys podestu,

• samowolnie usuwać elementów zabezpieczających,

• używać urządzenia niezgodnie z jego przeznaczeniem.

Drabina nie zawsze jest właściwym stanowiskiem pracy

Drabina powinna być wykorzystywana przede wszystkim jako środek dostępu. Wykonywanie z niej długotrwałych, wymagających użycia znacznej siły lub angażujących obie ręce czynności może być niedopuszczalne ze względu na brak stabilnej pozycji i skutecznego zabezpieczenia.

Przed wyborem drabiny należy ocenić między innymi:

• czas wykonywania zadania,

• wymaganą wysokość,

• konieczność przenoszenia narzędzi i materiałów,

• możliwość zachowania stabilnej pozycji,

• stan i rodzaj podłoża,

• dostępność bezpieczniejszego podestu lub rusztowania.

Obowiązki pracodawcy przed rozpoczęciem prac

Pracodawca powinien:

1. Przeprowadzić i udokumentować ocenę ryzyka zawodowego.

2. Ustalić bezpieczną technologię oraz kolejność wykonywania prac.

3. Zapewnić odpowiednie zabezpieczenia zbiorowe i indywidualne.

4. Wyznaczyć osoby odpowiedzialne za nadzór.

5. Zapewnić instruktaż obejmujący imienny podział pracy, kolejność czynności i wymagania BHP.

6. Dopuścić do pracy wyłącznie osoby posiadające wymagane szkolenie, aktualne orzeczenie lekarskie oraz odpowiednie kwalifikacje.

7. Sprawdzić stan techniczny używanego sprzętu.

8. Zabezpieczyć obszar znajdujący się pod miejscem wykonywania pracy.

9. Uwzględnić warunki atmosferyczne, oświetlenie i możliwość kontaktu z innymi zagrożeniami.

10. Przygotować sposób reagowania na awarię lub upadek pracownika.

W przypadku prac wykonywanych przez kilku pracodawców w tym samym miejscu konieczna jest także właściwa koordynacja działań w zakresie BHP.

Najczęściej popełniane błędy

Do najczęstszych nieprawidłowości należą:

• wykonywanie pracy bez wcześniejszej oceny ryzyka,

• brak balustrad lub punktów kotwiczenia,

• praca na przypadkowych skrzynkach i podestach,

• wchodzenie na barierki podnośnika,

• nadmierne wychylanie się poza jego obrys,

• stosowanie uszkodzonego lub niekontrolowanego sprzętu,

• brak nadzoru nad pracami szczególnie niebezpiecznymi,

• używanie szelek bez właściwego połączenia z systemem asekuracyjnym,

• brak planu podjęcia pracownika po powstrzymaniu upadku,

• tolerowanie niebezpiecznego sposobu pracy, ponieważ wcześniej nie doszło do wypadku.

Odpowiedzialność pracodawcy

Zgodnie z art. 207 Kodeksu pracy pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie. Nie zwalnia go z niej powierzenie zadań służbie BHP, kierownikowi, firmie zewnętrznej ani samemu pracownikowi.

Osoba kierująca pracownikami ma obowiązek organizować stanowiska zgodnie z przepisami, egzekwować przestrzeganie zasad BHP oraz reagować na występujące zagrożenia.

Za naruszenie przepisów lub zasad BHP osoba odpowiedzialna może zostać ukarana grzywną od 1 000 do 30 000 zł. Jeżeli niedopełnienie obowiązków naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, możliwa jest również odpowiedzialność karna.

Niezależnie od odpowiedzialności pracodawcy pracownik ma obowiązek przestrzegać zasad BHP, prawidłowo używać zabezpieczeń i wykonywać polecenia przełożonych. Rażące naruszenie tych obowiązków może skutkować zastosowaniem odpowiedzialności porządkowej.

Podsumowanie

Bezpieczna praca na wysokości zaczyna się na etapie jej planowania. Najskuteczniejszym rozwiązaniem jest eliminacja zagrożenia lub zastosowanie zabezpieczeń zbiorowych. Szelki bezpieczeństwa są ważnym elementem ochrony, ale nie zastąpią odpowiednio przygotowanego stanowiska, właściwego nadzoru i bezpiecznej organizacji pracy.

Każde zadanie powinno być oceniane indywidualnie — z uwzględnieniem wysokości, rodzaju stanowiska, czasu pracy, używanego sprzętu oraz możliwości ewakuacji lub podjęcia pracownika.

Safety Compliance Consulting wspiera pracodawców w ocenie ryzyka, organizacji prac na wysokości, prowadzeniu audytów BHP oraz doborze odpowiednich zabezpieczeń. Jeśli chcesz sprawdzić, czy prace w Twojej firmie są wykonywane zgodnie z wymaganiami, skontaktuj się z nami.

Podstawy prawne

• art. 207, art. 212, art. 226, art. 237⁶–237⁹ oraz art. 283 Kodeksu pracy,

• § 6, § 39–41 oraz § 105–110 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,

• art. 220 Kodeksu karnego.