Podwykonawcy na terenie zakładu – kto odpowiada za bezpieczeństwo pracy?

Korzystanie z usług firm zewnętrznych jest dziś standardem. Podwykonawcy wykonują prace remontowe, serwisowe, budowlane, transportowe, porządkowe, montażowe oraz konserwacyjne. Pojawienie się na terenie zakładu pracowników innej firmy powoduje jednak powstanie dodatkowych obowiązków w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Samo zawarcie umowy z podwykonawcą nie przenosi całej odpowiedzialności za bezpieczeństwo na firmę zewnętrzną. Za organizację bezpiecznej pracy odpowiadają zarówno pracodawca prowadzący zakład, jak i pracodawca zatrudniający pracowników podwykonawcy. Kluczowe znaczenie ma ich rzeczywista współpraca.

Podwykonawca nie działa poza systemem BHP zakładu

Pracownik firmy zewnętrznej pozostaje pracownikiem swojego pracodawcy. To podwykonawca odpowiada między innymi za:

• aktualne badania profilaktyczne pracowników;

• wymagane szkolenia BHP;

• odpowiednie kwalifikacje i uprawnienia;

• ocenę ryzyka zawodowego związanego z wykonywanymi zadaniami;

• zapewnienie właściwych maszyn, urządzeń i narzędzi;

• wyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej;

• sprawowanie bezpośredniego nadzoru nad swoimi pracownikami.

Nie oznacza to jednak, że pracodawca, na którego terenie wykonywane są prace, może ograniczyć się do sprawdzenia umowy i wpuszczenia podwykonawcy na teren zakładu.

Wspólna odpowiedzialność pracodawców

Zgodnie z art. 208 Kodeksu pracy, jeżeli w tym samym miejscu jednocześnie wykonują pracę pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, pracodawcy mają obowiązek:

1. współpracować ze sobą;

2. wyznaczyć koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników wykonujących pracę w tym miejscu;

3. ustalić zasady współdziałania, w tym sposób postępowania w przypadku zagrożenia zdrowia lub życia;

4. wzajemnie informować się oraz przekazywać pracownikom informacje o zagrożeniach i działaniach zapobiegawczych.

Obowiązki te powstają, gdy pracownicy różnych pracodawców wykonują pracę jednocześnie w tym samym miejscu. Nie zależą wyłącznie od nazwy zawartej umowy ani od tego, czy firma zewnętrzna została określona jako wykonawca, podwykonawca, serwisand lub dostawca usług.

Ustalenia powinny zostać dokonane przed rozpoczęciem prac, a nie dopiero po wystąpieniu niebezpiecznego zdarzenia lub podczas kontroli Państwowej Inspekcji Pracy.

Obowiązki gospodarza terenu

Pracodawca, na którego terenie mają pracować osoby zatrudnione przez podwykonawcę, powinien przekazać firmie zewnętrznej informacje dotyczące:

• zagrożeń występujących w zakładzie oraz w konkretnym miejscu wykonywania prac;

• zasad postępowania w przypadku awarii i innych sytuacji niebezpiecznych;

• zastosowanych środków ochronnych i zapobiegawczych;

• zasad alarmowania i ewakuacji;

• organizacji pierwszej pomocy;

• osób wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy, zwalczania pożarów i prowadzenia ewakuacji;

• ograniczeń dotyczących poruszania się po zakładzie;

• zasad wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych;

• zagrożeń wynikających z jednoczesnego prowadzenia innych prac.

Obowiązek przekazania tych informacji wynika z art. 208 § 3 w związku z art. 207¹ Kodeksu pracy. Gospodarz terenu zna zagrożenia wynikające z funkcjonowania zakładu, dlatego musi umożliwić podwykonawcy odpowiednie przygotowanie jego pracowników.

W praktyce warto przeprowadzić udokumentowane wprowadzenie BHP dla pracowników firmy zewnętrznej. Powinno ono obejmować rzeczywiste zagrożenia i zasady obowiązujące w zakładzie. Sam podpis pod ogólnym regulaminem nie będzie wystarczający, jeżeli pracownik nie otrzymał informacji potrzebnych do bezpiecznego wykonania zadania.

Jakie obowiązki ma podwykonawca?

Pracodawca zatrudniający pracowników firmy zewnętrznej nadal ponosi odpowiedzialność za stan BHP wobec własnych pracowników. Powinien przed rozpoczęciem prac:

• ocenić zagrożenia związane ze zleconym zadaniem;

• zapoznać pracowników z oceną ryzyka zawodowego;

• ustalić bezpieczną technologię wykonywania pracy;

• zapewnić wymagane szkolenia, kwalifikacje i badania;

• dobrać odpowiednie środki ochrony zbiorowej i indywidualnej;

• wyznaczyć osobę kierującą pracownikami;

• przekazać gospodarzowi terenu informacje o zagrożeniach wprowadzanych przez wykonywane prace;

• zapewnić przestrzeganie zasad obowiązujących w zakładzie.

Podwykonawca powinien poinformować gospodarza terenu przykładowo o planowanym prowadzeniu prac pożarowo niebezpiecznych, pracy na wysokości, wejściu do przestrzeni zamkniętej, wykorzystaniu substancji chemicznych, odłączeniu instalacji albo pracy z użyciem urządzeń mogących oddziaływać na innych pracowników.

Przepływ informacji musi działać w obu kierunkach.

Kim jest koordynator BHP?

Koordynator, o którym mowa w art. 208 Kodeksu pracy, sprawuje nadzór nad bezpieczeństwem pracowników różnych pracodawców wykonujących pracę w tym samym miejscu.

Przepisy nie określają jednego obowiązkowego stanowiska ani zamkniętego katalogu kwalifikacji takiego koordynatora. Osoba wyznaczona do tej funkcji powinna jednak posiadać wiedzę, doświadczenie, znajomość organizacji zakładu oraz rzeczywiste uprawnienia pozwalające reagować na zagrożenia. Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że koordynator nie powinien być osobą przypadkową, a zakres jego zadań i uprawnień należy jednoznacznie ustalić.

W porozumieniu pracodawców warto przyznać koordynatorowi prawo do:

• kontrolowania warunków wykonywania prac;

• wydawania poleceń dotyczących usunięcia zagrożeń;

• wstrzymania pracy w razie bezpośredniego zagrożenia;

• odsunięcia od wykonywania zadania osoby naruszającej zasady BHP;

• koordynowania harmonogramu prac;

• ustalania zasad komunikacji i alarmowania;

• udziału w analizowaniu zdarzeń potencjalnie wypadkowych i wypadków.

Samo wskazanie imienia i nazwiska koordynatora w umowie nie wystarczy. Musi on znać zakres prowadzonych prac, związane z nimi zagrożenia oraz zasady współdziałania pomiędzy firmami.

Czy wyznaczenie koordynatora zwalnia pracodawców z odpowiedzialności?

Nie. Jest to jeden z najczęściej popełnianych błędów organizacyjnych.

Art. 208 § 2 Kodeksu pracy jednoznacznie stanowi, że wyznaczenie koordynatora nie zwalnia poszczególnych pracodawców z obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy własnym pracownikom.

Koordynator nie przejmuje zatem całej odpowiedzialności:

• gospodarza terenu;

• pracodawcy będącego podwykonawcą;

• osób kierujących pracownikami;

• pracowników zobowiązanych do przestrzegania przepisów i zasad BHP.

Jego zadaniem jest zapewnienie spójnego nadzoru i współpracy pomiędzy podmiotami, a nie zastąpienie obowiązków wszystkich uczestników procesu pracy.

A co z jednoosobową działalnością gospodarczą i umowami cywilnoprawnymi?

Obowiązki dotyczące bezpieczeństwa nie ograniczają się wyłącznie do osób zatrudnionych na umowę o pracę.

Zgodnie z art. 304 Kodeksu pracy pracodawca powinien zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy również osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy oraz osobom prowadzącym działalność gospodarczą na terenie zakładu albo w miejscu przez niego wyznaczonym.

Jednocześnie osoby prowadzące działalność na własny rachunek mają obowiązek przestrzegania określonych przez organizatora pracy zasad BHP. Do takich osób odpowiednio stosuje się również obowiązki współpracy przewidziane w art. 208 § 1 Kodeksu pracy.

Dlatego umowa z osobą samozatrudnioną nie może być traktowana jako sposób na wyłączenie wymagań BHP.

Jak prawidłowo dopuścić podwykonawcę do pracy?

Skuteczny system dopuszczania firm zewnętrznych powinien obejmować co najmniej:

1. określenie dokładnego zakresu i miejsca prac;

2. identyfikację zagrożeń występujących w zakładzie;

3. identyfikację zagrożeń wprowadzanych przez podwykonawcę;

4. weryfikację wymaganych kwalifikacji i uprawnień;

5. ustalenie zasad wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych;

6. wyznaczenie koordynatora BHP;

7. zawarcie pisemnego porozumienia pomiędzy pracodawcami;

8. przeprowadzenie wprowadzenia BHP dla pracowników firmy zewnętrznej;

9. ustalenie sposobu zgłaszania zagrożeń i zdarzeń;

10. prowadzenie kontroli podczas wykonywania prac;

11. zakończenie i odbiór prac z uwzględnieniem wymagań bezpieczeństwa.

Zakres dokumentacji powinien odpowiadać poziomowi ryzyka. Innych zabezpieczeń wymaga jednorazowa dostawa materiału, a innych remont instalacji energetycznej, prace na wysokości lub wejście do przestrzeni zamkniętej.

Najczęstsze błędy

Do najczęściej spotykanych nieprawidłowości należą:

• brak wyznaczonego koordynatora BHP;

• brak pisemnych zasad współpracy;

• ograniczenie wprowadzenia BHP do zebrania podpisu;

• nieweryfikowanie kwalifikacji pracowników;

• brak informacji o jednocześnie prowadzonych pracach;

• brak nadzoru nad podwykonawcą;

• niejasne zasady wydawania zezwoleń na prace niebezpieczne;

• przekonanie, że cała odpowiedzialność została przeniesiona umową;

• tolerowanie przez gospodarza terenu oczywistych naruszeń;

• brak procedury reagowania na awarie, pożary i wypadki.

Postanowienia umowy handlowej mogą precyzować obowiązki stron, ale nie mogą wyłączyć obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy.

Podsumowanie

Za bezpieczeństwo pracowników podwykonawcy odpowiada przede wszystkim ich pracodawca. Jednocześnie gospodarz terenu odpowiada za właściwą organizację pracy, przekazanie informacji o zagrożeniach występujących w zakładzie oraz współdziałanie z firmą zewnętrzną.

Jeżeli pracownicy różnych pracodawców wykonują pracę jednocześnie w tym samym miejscu, konieczne jest wyznaczenie koordynatora BHP i ustalenie zasad współpracy. Koordynator nie przejmuje jednak całej odpowiedzialności – każdy pracodawca nadal odpowiada za bezpieczeństwo własnych pracowników.

Safety & Compliance Consulting wspiera przedsiębiorstwa w organizowaniu bezpiecznej współpracy z podwykonawcami. Opracowujemy porozumienia pracodawców, zasady dopuszczania firm zewnętrznych, instrukcje BHP, procedury wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych oraz prowadzimy audyty bezpieczeństwa.