Ocena ryzyka zawodowego – jak przygotować ją prawidłowo?

Ocena ryzyka zawodowego jest jednym z podstawowych elementów systemu bezpieczeństwa i higieny pracy. Nie powinna być jednak traktowana wyłącznie jako dokument wymagany podczas kontroli Państwowej Inspekcji Pracy. Jej rzeczywistym celem jest rozpoznanie zagrożeń, określenie poziomu ryzyka oraz wdrożenie działań, które ograniczą prawdopodobieństwo wypadku lub pogorszenia stanu zdrowia pracowników.

Prawidłowo przeprowadzona ocena ryzyka powinna odpowiadać rzeczywistym warunkom wykonywania pracy. Dokument skopiowany z innej firmy, nieuwzględniający stosowanych maszyn, wykonywanych czynności i występujących zagrożeń, nie spełnia swojej funkcji.

Czym jest ryzyko zawodowe?

Ryzyko zawodowe oznacza prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń związanych z wykonywaną pracą, które mogą spowodować straty, w szczególności negatywne skutki zdrowotne pracowników.

W praktyce ocena ryzyka zawodowego polega na udzieleniu odpowiedzi na kilka podstawowych pytań:

• jakie zagrożenia występują podczas pracy,

• kto i w jaki sposób jest na nie narażony,

• jakie mogą być konsekwencje zagrożenia,

• jakie jest prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia,

• jakie zabezpieczenia są już stosowane,

• czy obecny poziom ryzyka jest akceptowalny,

• jakie dodatkowe działania należy wdrożyć.

Ocena nie kończy się zatem na sporządzeniu tabeli. Jej wyniki powinny prowadzić do konkretnych działań technicznych, organizacyjnych lub szkoleniowych.

Kto odpowiada za ocenę ryzyka zawodowego?

Za ocenę i dokumentowanie ryzyka zawodowego odpowiada pracodawca. Wynika to bezpośrednio z art. 226 Kodeksu pracy. Pracodawca ma również obowiązek stosować niezbędne środki profilaktyczne oraz informować pracowników o ryzyku związanym z wykonywaną pracą i zasadach ochrony przed zagrożeniami.

Opracowanie dokumentacji może zostać powierzone specjaliście BHP lub zespołowi posiadającemu odpowiednią wiedzę o procesach pracy. Nie oznacza to jednak przeniesienia odpowiedzialności z pracodawcy na osobę przygotowującą dokument.

W procesie oceny powinni uczestniczyć również:

• osoby kierujące pracownikami,

• pracownicy wykonujący oceniane czynności,

• przedstawiciele służby BHP,

• przedstawiciele pracowników,

• w razie potrzeby lekarz sprawujący profilaktyczną opiekę zdrowotną,

• specjaliści techniczni i technologiczni.

Pracownicy często najlepiej znają problemy występujące podczas codziennego wykonywania pracy. Ich udział pozwala wykryć zagrożenia, których nie widać podczas krótkiej obserwacji stanowiska.

Jak przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego?

1. Zbierz informacje o stanowisku i wykonywanych pracach

Pierwszym etapem jest dokładne rozpoznanie ocenianego stanowiska. Nie można ograniczyć się wyłącznie do nazwy stanowiska wynikającej z umowy o pracę.

Należy ustalić między innymi:

• jakie czynności są rzeczywiście wykonywane,

• gdzie i w jakich warunkach odbywa się praca,

• jakie maszyny, urządzenia i narzędzia są używane,

• jakie substancje chemiczne występują w procesie,

• jak długo i z jaką częstotliwością wykonywane są poszczególne zadania,

• czy występuje praca zmianowa, nocna, zdalna lub w terenie,

• czy wykonywane są prace szczególnie niebezpieczne,

• jakie kwalifikacje i uprawnienia są wymagane,

• jakie środki ochrony zbiorowej i indywidualnej są stosowane,

• czy na stanowisku występowały wypadki, awarie lub zdarzenia potencjalnie wypadkowe.

Źródłem informacji powinny być nie tylko dokumenty, lecz również obserwacja pracy i rozmowa z pracownikami.

2. Zidentyfikuj wszystkie istotne zagrożenia

Zagrożenia powinny zostać określone na podstawie rzeczywistych warunków pracy. W zależności od stanowiska mogą obejmować:

• ruchome elementy maszyn,

• ostre krawędzie i narzędzia,

• upadek z wysokości,

• poślizgnięcia i potknięcia,

• transport ręczny,

• ruch pojazdów i urządzeń transportowych,

• porażenie prądem elektrycznym,

• hałas i drgania,

• substancje chemiczne,

• pyły, dymy i opary,

• czynniki biologiczne,

• promieniowanie,

• wysoką lub niską temperaturę,

• nieprawidłową pozycję ciała,

• obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego,

• stres, presję czasu i inne czynniki psychospołeczne,

• agresję osób trzecich,

• pracę w izolacji,

• pożar lub wybuch.

Nie należy wpisywać automatycznie wszystkich możliwych zagrożeń. Dokument powinien koncentrować się na czynnikach faktycznie występujących podczas wykonywania określonych prac.

3. Określ osoby narażone

Ocena powinna uwzględniać nie tylko pracownika zatrudnionego na konkretnym stanowisku. W strefie zagrożenia mogą znajdować się także:

• inni pracownicy,

• pracownicy firm zewnętrznych,

• osoby odbywające praktyki lub staż,

• klienci i goście,

• osoby wykonujące prace dorywcze,

• pracownicy szczególnie chronieni,

• osoby z niepełnosprawnościami,

• pracownicy młodociani,

• kobiety w ciąży lub karmiące dziecko piersią.

Zakres oceny należy dostosować do osób, które rzeczywiście mogą znaleźć się w obszarze oddziaływania zagrożenia.

4. Oszacuj poziom ryzyka

Po zidentyfikowaniu zagrożeń należy określić poziom ryzyka. Najczęściej bierze się pod uwagę:

• prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia,

• możliwe następstwa zdarzenia,

• częstotliwość lub czas narażenia,

• skuteczność istniejących zabezpieczeń.

Przepisy nie narzucają jednej metody właściwej dla wszystkich stanowisk. Metoda powinna być zrozumiała, dostosowana do rodzaju pracy i stosowana konsekwentnie.

Niezależnie od wybranej metody z dokumentacji musi wynikać:

• jak oceniono dane zagrożenie,

• jakie zabezpieczenia uwzględniono,

• czy ryzyko uznano za akceptowalne,

• jakie działania są jeszcze wymagane.

Sama wartość liczbowa nie wystarczy. Ocena powinna zawierać logiczne i możliwe do wyjaśnienia uzasadnienie.

5. Zaplanuj działania ograniczające ryzyko

Jeżeli ryzyko nie jest akceptowalne albo istnieje możliwość jego dalszego ograniczenia, należy zaplanować działania profilaktyczne.

W pierwszej kolejności należy dążyć do:

1. wyeliminowania zagrożenia,

2. zastąpienia niebezpiecznego procesu lub substancji rozwiązaniem bezpieczniejszym,

3. zastosowania środków ochrony zbiorowej,

4. wprowadzenia rozwiązań organizacyjnych i procedur,

5. zastosowania środków ochrony indywidualnej.

Środki ochrony indywidualnej nie powinny zastępować zabezpieczeń technicznych, jeżeli możliwe jest wyeliminowanie zagrożenia lub zastosowanie ochrony zbiorowej.

Dla każdego działania warto określić:

• osobę odpowiedzialną,

• termin realizacji,

• wymagane zasoby,

• sposób potwierdzenia wykonania,

• termin ponownej oceny skuteczności.

Co powinna zawierać dokumentacja oceny ryzyka?

Dokumentacja powinna obejmować co najmniej:

• nazwę i opis ocenianego stanowiska lub rodzaju pracy,

• wykaz wykonywanych czynności,

• informacje o stosowanych maszynach, narzędziach i materiałach,

• informacje o osobach wykonujących pracę,

• wyniki identyfikacji zagrożeń,

• zastosowane środki ochronne,

• oszacowanie poziomu ryzyka,

• kryteria oceny akceptowalności,

• zalecane działania profilaktyczne,

• osoby uczestniczące w ocenie,

• datę przeprowadzenia lub aktualizacji,

• potwierdzenie zapoznania pracowników.

Dokument powinien być czytelny także dla pracownika. Nadmiernie skomplikowana tabela, niezrozumiałe skróty i sama wartość wskaźnika ryzyka nie zapewniają skutecznego przekazania informacji.

Kiedy należy aktualizować ocenę ryzyka zawodowego?

Przepisy nie określają jednego terminu ważności oceny ryzyka dla wszystkich stanowisk. Dokument należy aktualizować zawsze wtedy, gdy zmieniają się warunki mające wpływ na bezpieczeństwo pracy.

Aktualizacja może być konieczna między innymi po:

• zmianie procesu technologicznego,

• zakupie nowej maszyny lub urządzenia,

• zmianie organizacji stanowiska,

• zastosowaniu nowej substancji chemicznej,

• zmianie lokalizacji pracy,

• wystąpieniu wypadku lub zdarzenia potencjalnie wypadkowego,

• stwierdzeniu choroby zawodowej,

• uzyskaniu nowych wyników badań środowiska pracy,

• zmianie przepisów lub wymagań technicznych,

• wykryciu nowych zagrożeń,

• stwierdzeniu nieskuteczności dotychczasowych zabezpieczeń,

• zmianie grupy pracowników wykonujących daną pracę.

Dobrą praktyką jest również okresowy przegląd dokumentacji, nawet jeżeli nie doszło do istotnych zmian. Pozwala to sprawdzić, czy ocena nadal odpowiada rzeczywistości.

Najczęstsze błędy w ocenie ryzyka zawodowego

Do najczęściej spotykanych nieprawidłowości należą:

• kopiowanie dokumentu z innej firmy,

• ocenianie nazwy stanowiska zamiast wykonywanych prac,

• pomijanie czynności wykonywanych sporadycznie,

• brak obserwacji stanowiska,

• nieuwzględnianie wypadków i zdarzeń potencjalnie wypadkowych,

• brak powiązania z wynikami badań środowiska pracy,

• nieuwzględnianie czynników psychospołecznych,

• wpisywanie środków ochronnych, które w rzeczywistości nie są stosowane,

• brak działań po stwierdzeniu podwyższonego ryzyka,

• brak aktualizacji po zmianach,

• brak potwierdzenia zapoznania pracowników,

• stosowanie identycznej oceny dla stanowisk, na których występują różne warunki pracy.

Szczególnie poważnym błędem jest rozbieżność między dokumentacją a stanem faktycznym. Ocena ryzyka nie może opisywać zabezpieczeń, których nie ma na stanowisku.

Praktyczna checklista

Przed zatwierdzeniem oceny sprawdź, czy:

• dokument odpowiada rzeczywistemu stanowisku,

• uwzględniono wszystkie wykonywane czynności,

• przeprowadzono obserwację pracy,

• w procesie uczestniczyli pracownicy lub osoby kierujące,

• zidentyfikowano wszystkie istotne zagrożenia,

• wykorzystano wyniki badań i pomiarów,

• uwzględniono wypadki i zdarzenia potencjalnie wypadkowe,

• określono osoby narażone,

• oceniono skuteczność zabezpieczeń,

• zaplanowano wymagane działania profilaktyczne,

• wskazano osoby odpowiedzialne i terminy,

• pracownicy zostali zapoznani z wynikami,

• ustalono zasady aktualizacji dokumentu.

Podsumowanie

Prawidłowa ocena ryzyka zawodowego nie jest jednorazowym dokumentem tworzonym na potrzeby kontroli. To proces, który powinien wspierać podejmowanie decyzji dotyczących organizacji pracy, doboru zabezpieczeń i działań profilaktycznych.

Zgodnie z art. 226 Kodeksu pracy każdy pracodawca ma obowiązek oceniać i dokumentować ryzyko zawodowe oraz informować pracowników o zagrożeniach i zasadach ochrony. Obowiązek ten przypomina również Państwowa Inspekcja Pracy w materiałach dla pracodawców.

Safety Compliance Consulting opracowuje i aktualizuje oceny ryzyka zawodowego na podstawie rzeczywistych warunków pracy, obserwacji stanowisk oraz analizy procesów i występujących zagrożeń.

Jeżeli ocena w Twojej firmie nie była aktualizowana od kilku lat albo nie odpowiada faktycznie wykonywanym pracom, skontaktuj się z SCC i umów przegląd dokumentacji.

Podstawy prawne i źródła

• Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 226

• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów BHP

• Państwowa Inspekcja Pracy – ocena ryzyka zawodowego